Amerika Birləşmiş Ştatlarının QİÇS Yardım Planı
Səfir Rino Harniş

30 noyabr 2004 il

Dekabrın 1 beynəlxalq QİÇS-lə mübarizə günüdür. Prezident Buş tərəfindən təklif olunmuş QİÇS-ə qarşı Yardım Planı vasitəsilə Amerika xalqı həmin mübarizədə aparıçı rol oynayır və bu mübarizə üçün analoqu olmayan bir məbləq - 15 milyard ABŞ dolları ayırmışdır. Bütün dünya içtimaiyyəti bu problemi yeni inadla qəbul etməlidir.

Sözügedən plan beynəlxalq səhiyyə təşəbbüsü kimi bir xəstəliyə qarşı dünya tarixində içtimaiyyət tərəfindən təklif olunmuş ən böyük öhdəlikdir. Hal-hazırda mövcud olan təcrübələrdən təcili sürətdə istifadə edərək biz xəstəliyə qarşı mübarizə aparırıq və insanların inamını artırırıq.

Bu il Amerika xalqı mubarizəyə digər donor hökümətlərinin toplam köçürdüyü məbləğdən artıq olan $2.4 milyard vəsait sərf edib. Qarşıdakı ildə daha çox vəsaitin köçürülməsi planlaşdırılır. Amerika öz tərəfdaşları ilə bərabər həm ölkə daxilində insanların ömürlərinin uzaldılması uğrunda iş aparır, həmçinin də QİÇS-in əziyyətlərini azaltmaq üçün milli strategiyaların hazırlanmasına dəstək göstərir.

İkitərəfli ABŞ proqramları dünyanın 100-dən artıq ölkəsində xəstəliklə mübarizəyə yönəldilib. Bizim strategiyamız dünya boyu mövcud olan infeksiyaların yarısının mənbəyi olan Afrika, Karib adaları və Asiyadakı 15 ölkəni əhatə edir.

Bu il beynəlxalq QİÇS-lə mübarizə günündə əsas diqqət qadın və qızların problemlərinə ayrılır. ABŞ qadınların QİÇS-dən qorunma, müalicə və kömək imkanlarından faydalanmasını təmin edir. Məsələn, anadan uşağa virusun keçirilməsinə, seksual zorlama və istismara qarşı yönəldilmiş və kişi və oğlanların qadınlarla düzgün münasibət qurulmasına kömək edən proqramlar mövcuddur.

Beynəlxalq əməkdaşlıq da ABŞ strategiyası üçün mühüm bir məsələdir. 2001-ci ildə ABŞ-ın dəstəyi ilə QİÇS, tuberkuloz və malyariya kimi xəstəliklərlə mübarizə üçün Qlobal Fond yaradılmışdır. Amerika vətəndaşları bu fondun həm yaradılması, həmçinin də bu gün fondun fəaliyyəti üçün öz vəsaitlərini köçürərək donor ölkələr arasında birinci yeri tuturlar.

ABŞ bu Fond vasitəsilə digər ölkələrdə də bu vəzifə üzrə öhdəliklərinin genişləndirilməsi üçün müvafiq mexanizmlər təklif edir. Birləşmiş Ştatlar da Fondla əməkdaşlıq edərək verdiyi vədlərini yerinə yetirməyə çalışır. Həmçinin, biz Birləmiş Millətlərin QİÇS üzrə Birgə Proqramı (UNAIDS) və Beynəlxalq Səhiyyə Təşkilatı (WHO) kimi beynəlxalq qurumlarla və digər donorlarla də sıx əməkdaşlıq edirik.

Əməkdaşlıq etdiyimiz hər bir ölkədə biz "Üç dənə Bir"sistemini (Bir Milli Plan, Bir Milli Əlaqələndirici Səlahiyyətli Orqan və Bir Milli Monitorinq və Qiymətləndirmə sistemini) tətbiq edirik. Belə bir əməkdaşlıq səviyyəsinə nail olmaq heç də asan vəzifə deyil. Lakin biz resurslarımızı bir-birimizin işini təkrarlamaq deyil, əksinə QİÇS-ə qarşı yönəltməliyik. Biz addım-ba-addım daha səmərəli səylər həyata keçiririk.

UNAID/WHO tərəfindən 2004-ci ilin dekabrında hazırlanmış QİÇS Epidemik Vəziyyət hesabatına əsasən QİÇS-in ən kəskin artımına görə şərqi Asiya, şərqi Avropa və Orta Asiya nəzərə çarpır. Şərqi Avropa və Orta Asiyada QİÇS-ə yoluxmuş insanların 80 faizinin yaşı 30-dan azdır, Qərbi Avropada isə həmin qrup yalnız 30 faiz təşkil edir. Həmin hesabatda göstərilir ki, Azərbaycandakı dörd narkotik maddələrdən istifadə edən şəxslərdən biri QİÇS-ə yoluxub. Bakının küçələrindəki bədən alveri ilə məşqul olan şəxslərin 11%, kafe və saunalarda işləyənlərin isə 6% QİÇS daşıyıcısıdırlar. UNAID-ın hesabatına görə “epidemiya ilkin mərhələsində olduğu üçün, onun qarşısını QİÇS-ə yoluxma riskinə ən çox məruz qalanlara xüsusi diqqət yetirən preventiv strategiya ilə almaq mümkündür.” Lakin məlumatlandırma çox vacibdir. Azərbaycandakı 15-24 yaşında olan qadınlar arasındakı keçirilən sorğu göstərir ki, onların yalnız 10% QİÇS-dən qorunmanın üç metodunu haqqında məlumatlıdırlar. Bu sorğuda yalnız Tacikistan daha da aşağı nəticələr göstərib. Azərbaycandakı QİÇS problemi hələ ki ilkin mərhələdədir. Bu gün Azərbaycan təlimlər və maarifləndirmə vasitəsilə QİÇS barədə düzgün anlayışın yaradılmasına və onun yayılmasına nəzarət əldə etmək imkanına malikdir.

Bu yönəmdə işləməklə, ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (ABŞ BİA) Reproduktiv Sağlamlıq/Ailə Planlaşdırması layihəsinin bir hissəsi kimi, cinsi yolla keçirilən xəstəliklərə (STD) aid təlim çərçivəsində 50000 insana QİÇS barədə maarifləndirmə işini təşkil edib. ABŞ BİA-nin digər proqramı olan İnkişaf Resurs Mərkəzi QİÇS problemi də daxil olmaqla sağlamlıq məsələləri üzrə səhiyyə günləri təşkil edib. Hal-hazırda texniki qrup Azərbaycan Səhiyyə Nəzirliyinin imkanlarını qiymətləndirərək, Qlobal Fondun QİÇS üzrə qrantının idərə olunmasını təmin edir. Həmin qrant ayrıldığı təqdirdə, QİÇS-ə qarşı mübarizə və təlimlər üçün qarşıdakı 5 il ərzində 11 milyon ABŞ dolları həcmində vəsait yönəldiləcək. Bu gün bütün dünya xalqları öz resurslarını toplayaraq QİÇS kimi kəskin şəkildə artan faciyəyənin qarşısını almalıdırlar. Amerika xalqı, QİÇS-ə qarşı mübarizə aparan bütün tərəflərlə əməkdaşlıq edərək, öz mühüm rolunu oynamaqdadır. Hər dəqiqə dəyərlidir.